AI w szkole: uczniowie tracą umiejętność samodzielnego myślenia
4 hours ago
Uczniowie w Niemczech coraz częściej zlecają sztucznej inteligencji nie tylko zadania domowe, ale i samo rozumowanie. Najnowsze badania, w tym PISA, wskazują, że użytkownicy chatbotów uczą się gorzej. Nauczyciele szukają więc sposobu, by nie zrezygnować z AI, a jednocześnie nie oduczyć młodych ludzi myślenia.
Cała droga do rozwiązania w jednym kliknięciu
Badacze mówią o „cognitive outsourcing”, czyli przerzucaniu myślenia na zewnętrzne narzędzie. Kalkulator czy notatnik przejmują zwykle jeden lub dwa kroki. Duży model językowy, taki jak ChatGPT, potrafi natomiast przeprowadzić uczniowia przez cały proces rozwiązywania problemu, od matematyki i chemii po język niemiecki.
15-letni Jakob z gimnazjum (w Niemczech to szkoła dla uczniów o bardziej akademickim profilu) korzysta z takich narzędzi od dwóch i pół roku. Dzień przed klasówką z francuskiego kazał ChatGPT jeszcze raz wyjaśnić sobie materiał. Przyznaje, że sięga po AI przy pracach domowych, ale tylko wtedy, gdy naprawdę utknie. Według niego uczniowie z dobrymi ocenami zwykle tego nie robią. Imię zostało zmienione, bo chłopak nie chce publicznie przyznawać, że tak postępuje.
Nauczycielka niemieckiego Franziska Müller, również występująca pod zmienionym nazwiskiem, uczy od kilkudziesięciu lat. Zauważa, że część uczniów wpisuje pytania w telefon lub tablet jeszcze w trakcie lekcji i odczytuje gotowe odpowiedzi, licząc, że nikt się nie zorientuje. Jej zdaniem słabiej rozumieją też teksty, bo czytają mniej i zlecają AI streszczanie niemal wszystkiego.
Co pokazują badania
Podobne wnioski płyną z badań międzynarodowych. Andreas Schleicher z OECD napisał w raporcie dotyczącym PISA:
- „Uczniowie, którzy deklarują korzystanie z chatbotów AI, uzyskują średnio niższe wyniki z nauk przyrodniczych niż ci, którzy z nich nie korzystają.”
Dotyczy to m.in. streszczania lektur, wstępnego researchu i pisania szkiców wypracowań. Schleicher podkreśla, że wiele zależy od sposobu użycia AI. Porównuje to do sportu: formę zyskuje się, ćwicząc, a nie oglądając. Podobnie nauka wymaga aktywnej pracy umysłu, a nie samego konsumowania treści. W tegorocznym PISA niemieccy piętnastolatkowie osiągnęli najgorszy wynik w 25-letniej historii badania.
Amerykański think tank Brookings Institution ocenia, że ryzyka AI w edukacji przeważają nad korzyściami. Wskazuje na spadek krytycznego myślenia, pamięci, wytrwałości i samodzielnego osądu. AI może też pogłębiać nierówności. Uczniowie z solidnymi podstawami szybciej się rozwijają, a ci z lukami w wiedzy przejmują błędy maszyny i zostają jeszcze bardziej w tyle. PISA zwraca uwagę, że dzieci z zamożniejszych domów zwykle startują lepiej, a AI może tę przewagę powiększać. To tzw. efekt Mateusza.
Zakaz czy nauka krytycznego korzystania?
Burmistrz Nowego Jorku Zohran Mamdani zakazał używania AI w publicznych szkołach do ósmej klasy w latach szkolnych 2026 i 2027. Nie wszyscy uważają takie rozwiązanie za skuteczne. Nauczyciel Julian Hinn zwraca uwagę, że uczniowie i tak mają AI w telefonach, a kto sądzi, że nie użyją jej w domu, ignoruje rzeczywistość. Według badania JIM z 2024 roku 91 proc. młodzieży w wieku 12–19 lat korzysta z przynajmniej jednej aplikacji AI, a 74 proc. używa jej do nauki i prac domowych. Dziś odsetki mogą być jeszcze wyższe.
Hinn uważa, że AI warto wprowadzać dopiero od 10. klasy, gdy podstawowe umiejętności są już ukształtowane. Wtedy uczy starszych uczniów oceniać jakość podsuwanych rozwiązań. Müller część zadań wyłącza z użycia AI, by uczniowie musieli myśleć sami. Niemiecka konferencja ministrów edukacji (KMK) wydaje od 2024 roku wytyczne, ale są one dość ogólne i sprowadzają się do krytycznego i odpowiedzialnego korzystania z AI.
Obaj nauczyciele liczą na egzaminy, na których nie wolno używać żadnych pomocy. Müller opowiada o uczniu, który po słabym wyniku przyznał, że przez AI poczuł, iż nie potrafi już samodzielnie myśleć.
Co to znaczy dla polskich uczniów i rodziców
Artykuł dotyczy Niemiec, ale mechanizm jest uniwersalny. Polska również bierze udział w badaniach PISA, a uczniowie na całym świecie mają dostęp do tych samych chatbotów. Nie znamy tu polskich danych o skali zjawiska, więc nie można zakładać, że sytuacja wygląda identycznie. Warto jednak wyciągnąć praktyczne wnioski.
Rodzice i nauczyciele mogą rozróżniać AI jako tłumacza trudnego zagadnienia od AI jako autora pracy. Pomaga też proste pytanie: czy uczeń potrafi sam wyjaśnić rozwiązanie bez telefonu? Egzamin, na którym AI nie ma, zweryfikuje to najszybciej, ale lepiej sprawdzić to wcześniej.
Źródło: DW – „AI in German classrooms: Fighting the great ‘dumbing down’”

